Việt Nam tươi đẹp qua triển lãm Sắc Nước Hương Trời của họa sĩ Mai San

Mai San, Quê làng 9, Bột màu trên giấy, 1994 trong Triển lãm Sắc Nước Hương Trời

Có những giá trị văn hóa không nằm trong những trang sử hay di sản được gọi tên, mà lặng lẽ hiện diện trong sắc trời, dáng núi, phiên chợ, nếp sinh hoạt và niềm tin được trao truyền qua nhiều thế hệ. Bằng hội họa, họa sĩ Mai San lưu giữ những lát cắt đời sống ấy, ghi lại vẻ phong phú của các vùng đất qua cảm quan và ký ức cá nhân. Triển lãm Sắc Nước Hương Trời mở ra hành trình khám phá mối liên kết giữa thiên nhiên, con người và những giá trị tinh thần làm nên bản sắc mỗi cộng đồng.

Từ ký ức vùng cao đến những miền đất trong tranh

Mai San, Đi Chơi, Bột màu trên giấy, 1995

Sinh năm 1947 tại Tả Van, Sa Pa, trong cộng đồng người Dáy, Mai San thuộc thế hệ họa sĩ được đào tạo tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam.

Những năm tháng đầu đời giữa cảnh sắc và đời sống văn hóa vùng cao có thể xem là một trong những điểm khởi đầu cho sự quan tâm của bà đối với con người, cộng đồng và không gian văn hóa. Dẫu không thể quy toàn bộ thực hành nghệ thuật của Mai San về nguồn gốc xuất thân, những phiên chợ, lễ hội, trang phục truyền thống, tín ngưỡng và sinh hoạt thường nhật hiện diện xuyên suốt trong tranh cho thấy mối quan tâm ấy đã bền bỉ đồng hành cùng bà qua nhiều thập niên sáng tác.

Mai San, Lễ hội, Bột màu trên giấy, 1990

Trong thế giới hội họa của Mai San, văn hóa không phải một khái niệm trừu tượng hay đối tượng được đặt ra để khảo cứu từ bên ngoài. Văn hóa sống trong cách con người cư trú trên một vùng đất, tổ chức đời sống, gìn giữ tập quán và cùng nhau nuôi dưỡng những niềm tin. Đó là mạng lưới liên kết vô hình nhưng bền chặt, làm nên diện mạo của mỗi cộng đồng, đồng thời giúp một vùng đất vượt khỏi ý nghĩa địa lý đơn thuần để trở thành nơi chốn của ký ức và sự thuộc về.

Trưng bày Sắc Nước Hương Trời được xây dựng từ cách nhìn ấy của Mai San. Tên gọi không gắn với một địa danh hay cộng đồng cụ thể, mà gợi lên phong vị riêng của những miền đất được lưu giữ qua trải nghiệm và cảm quan của người nghệ sĩ. Bốn chương trưng bày – Mây trên đỉnh núi, Cành vàng lá ngọc, Trên bến dưới thuyền và Đội gạo lên chùa – lần lượt mở ra bốn chiều kích của đời sống văn hóa: Đất, Người, Nếp và Tin.

Mai San, Ngựa vùng cao, Bột màu trên giấy, 1995

Bốn lát cắt của đời sống trong triển lãm Sắc Nước Hương Trời

Mây trên đỉnh núi đưa người xem trở về với thiên nhiên trong trạng thái chuyển động không ngừng. Mây tụ rồi tan, dòng nước xuôi về biển, cây cối đổi sắc theo mùa. Cảnh quan trong tranh không đơn thuần là phông nền cho sự hiện diện của con người, mà là nền tảng hình thành nên nhịp sống, tập quán và cảm thức về thế giới của mỗi cộng đồng. Thiên nhiên vừa bao bọc, vừa âm thầm định hình cách con người tồn tại trên một vùng đất.

Từ đất, hành trình chuyển sang người với Cành vàng lá ngọc. Qua dáng hình, trang phục và cốt cách của những cộng đồng cư dân, Mai San ghi nhận sự đa dạng trong diện mạo văn hóa Việt Nam. Những con người ấy không xuất hiện như những hình tượng tách rời đời sống, mà mang theo dấu ấn của nơi chốn mình thuộc về. Chính họ, qua nhiều thế hệ, đã tạo dựng nên phong tục, truyền thống và khí chất riêng của từng miền.

Mai San, Hành hương, Bột màu trên giấy, 1996

Ở chương Trên bến dưới thuyền, đời sống hiện ra qua những hoạt động bình dị: chợ búa, giao thương, lao động và sum vầy. Đó là những khoảnh khắc tưởng chừng nhỏ bé nhưng chứa đựng sức sống của cộng đồng, nơi tập quán được hình thành, truyền lại và tiếp tục biến đổi theo thời gian. Qua những ghi nhận ấy, văn hóa không còn nằm trong các khái niệm lớn lao mà hiện diện ngay trong cách con người làm việc, gặp gỡ và sống cùng nhau mỗi ngày.

Mai San, Trên bến dưới thuyền 1, Bột màu trên giấy, 1978

Khép lại hành trình là Đội gạo lên chùa, nơi tín ngưỡng, lễ hội và đời sống tâm linh mở ra một tầng sâu khác của văn hóa. Nếu cảnh quan cho con người một nơi để sống, cộng đồng tạo nên những mối liên kết, còn nếp sống duy trì nhịp điệu thường nhật, thì niềm tin đem đến chiều kích tinh thần cho sự tồn tại. Đó là nơi con người hướng về cội nguồn, tìm kiếm sự gắn kết với những thế hệ đi trước và gìn giữ các giá trị vượt lên trên nhu cầu vật chất.

Những trang nhật ký bằng màu sắc của họa sĩ Mai San

Mai San, Quan họ, Bột màu trên giấy, 1996

Quy tụ các sáng tác từ thập niên 1960 đến thập niên 1990 của họa sĩ Mai San, triển lãm Sắc Nước Hương Trời giới thiệu một hành trình quan sát và ghi chép kéo dài qua nhiều năm tháng. Với chất liệu chủ đạo là mực và bột màu trên giấy, Mai San lựa chọn phương tiện có khả năng khô nhanh, linh hoạt, phù hợp với việc ký họa trực tiếp những cảnh huống đang diễn ra. Trong tay bà, mỗi tác phẩm tựa một trang nhật ký bằng hình ảnh, lưu giữ những vùng đất, con người và sự kiện từng đi qua trong đời sống.

Điểm đáng chú ý trong tranh Mai San nằm ở cách bà sử dụng màu sắc. Những mảng màu phẳng, dứt khoát đặt cạnh nhau, từ đỏ son, lam chàm đến xanh lục và vàng sáng, tạo nên nhịp điệu thị giác mạnh mẽ. Màu sắc không nhất thiết tuân theo những gì mắt nhìn thấy ngoài đời thực; thay vào đó, chúng được dẫn dắt bởi cảm nhận và rung động của người vẽ. Bản làng, phiên chợ, bến nước hay lễ hội vì thế mang một nguồn sinh khí riêng, vừa gợi nhắc cảnh sắc thực tại, vừa lưu giữ dấu ấn chủ quan của ký ức.

Mai San, Hồ Gươm, Bột màu trên giấy, 1995

Mai San không tìm cách dựng nên một bức tranh toàn cảnh về văn hóa Việt Nam, càng không biến những gì đã qua thành các hình ảnh hoài niệm bất động. Điều bà lưu giữ là những giá trị từng hiện diện trong đời sống và vẫn tiếp tục vận hành, biến đổi, định hình căn tính của các cộng đồng. Qua hội họa, những quan sát tưởng chừng thoáng qua được trao cho một đời sống dài hơn, để người xem hôm nay có thể chậm lại trước những điều bình dị nhưng làm nên chiều sâu của một vùng đất.