Xem tận mắt tranh hiếm của trường mỹ thuật Đông Dương tại triển lãm Echoes of Tonkin

Tranh Lê Phổ (Ảnh do triển lãm Echoes Of Tonkin: Vietnamese Modern Art de cung cấp)

Mỹ thuật hiện đại Việt Nam từ lâu được biết đến qua một câu chuyện quen thuộc: Trường Mỹ thuật Đông Dương, những người thầy người Pháp và thế hệ nghệ sĩ Việt Nam đã tiếp nhận nền tảng hàn lâm châu Âu rồi chuyển hóa thành một ngôn ngữ nghệ thuật mang đậm bản sắc phương Đông. Nhưng với triển lãm Echoes Of Tonkin: Vietnamese Modern Art (Vọng Đông Kinh: Mỹ thuật hiện đại Việt Nam), DE SARTHE lựa chọn bắt đầu câu chuyện sớm hơn và kết thúc muộn hơn, nhằm mở rộng cách nhìn về một giai đoạn quan trọng của lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

Những thanh âm của quá khứ, qua thời gian, vẫn ngân vang trong ngôn ngữ nghệ thuật Việt Nam

Tranh Victor Tardieu (Ảnh do triển lãm cung cấp)

Quy tụ 16 tác phẩm trải dài từ khoảng năm 1905 đến 1960, triển lãm đưa người xem đi qua nhiều chất liệu sơn dầu, lụa, sơn mài, đất nung và điêu khắc, với sự hiện diện của Albert Cézard, Victor Tardieu, Léa Lafugie, Joseph Inguimberty, Alix Aymé, Lê Phổ, Vũ Cao Đàm, Mai Trung Thứ, Phạm Hậu và Nguyễn Gia Trí, bên cạnh hai pho tượng Chăm có niên đại sớm hơn. Hai bức Scène du Vietnam của Albert Cézard, được thực hiện khoảng năm 1905, mở đầu triển lãm – thời điểm Trường Mỹ thuật Đông Dương còn chưa ra đời – trong khi Bateaux dans la baie d’Halong của Nguyễn Gia Trí năm 1960 khép lại hành trình.

Giữa hai điểm mốc ấy là một thế kỷ của những cuộc gặp gỡ, dịch chuyển và chuyển hóa. Với hai đồng giám tuyển Leah Đỗ và Trần Đình Thục Đoan, triển lãm không nhằm dựng nên một câu chuyện tuyến tính về “ảnh hưởng phương Tây”, mà đặt những cá nhân và tác phẩm vào đúng hoàn cảnh lịch sử của chúng. Như tinh thần mà DE SARTHE theo đuổi, mỗi tác phẩm trước hết cần được nhìn nhận với lịch sử riêng: niên đại, chất liệu, kích thước, bề mặt, dấu tích và hành trình tồn tại, trước khi trở thành một phần của câu chuyện lớn hơn.

Tranh Alix Ayme (Ảnh do triển lãm cung cấp)

Điểm thú vị của triển lãm Echoes of Tonkin nằm ở chính nỗ lực phá vỡ một số khuôn mẫu đã trở nên quen thuộc khi nói về mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX. Trường Mỹ thuật Đông Dương, thành lập năm 1924 dưới sự dẫn dắt của Victor Tardieu, chắc chắn là một bước ngoặt, nhưng không phải điểm khởi đầu duy nhất. Những gì diễn ra sau đó cũng không đơn giản là quá trình nghệ sĩ Việt Nam học hội họa châu Âu rồi tìm về truyền thống.

Lụa và sơn mài, hai chất liệu ngày nay thường được xem như dấu ấn đặc trưng của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, cũng đã trải qua một quá trình chuyển hóa phức tạp: từ những chất liệu gắn với truyền thống thủ công, chúng trở thành phương tiện cho những thử nghiệm hội họa đầy tham vọng. Qua những tìm tòi của các nghệ sĩ Việt Nam cùng những người thầy của họ, lụa mang đến một bề mặt mềm, trong và giàu khoảng thở; sơn mài mở ra thế giới của lớp lang, ánh sáng và chiều sâu.

Sự hiện diện của hai pho tượng Chăm lại đưa câu chuyện lùi xa hơn nữa, như một lời nhắc rằng lịch sử nghệ thuật trên vùng đất Việt Nam không bắt đầu cùng sự xuất hiện của người Pháp hay với năm 1924. Đó là một di sản nhiều tầng, được bồi đắp qua nhiều thế kỷ bởi những nền văn hóa khác nhau.

Tranh Joseph Inguimberty (Ảnh do triển lãm cung cấp)

Tranh Joseph Inguimberty (Ảnh do triển lãm cung cấp)

Bởi vậy, từ Cézard, Tardieu đến Inguimberty, Aymé rồi Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Phạm Hậu và Nguyễn Gia Trí, triển lãm không tìm cách đặt ra một “trường phái” duy nhất, mà để những tác phẩm tự đối thoại với nhau. Có những cuộc gặp gỡ giữa Đông và Tây, giữa người thầy và người học, giữa ký ức quê hương và trải nghiệm xa xứ; nhưng quan trọng hơn cả là quá trình mỗi nghệ sĩ tìm được cách riêng để chuyển hóa những gì họ tiếp nhận thành tiếng nói của mình.

Gần sáu thập niên được bao quát trong triển lãm vì thế không chỉ kể về sự ra đời của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, mà còn cho thấy cách một nền nghệ thuật dần bước ra khỏi những định nghĩa có sẵn để tìm lấy vị trí riêng trong lịch sử nghệ thuật thế kỷ XX. Và có lẽ, đó chính là “tiếng vọng” mà Echoes of Tonkin muốn người xem lắng nghe: không phải một câu chuyện đã được đóng khung, mà là những thanh âm của quá khứ vẫn tiếp tục vang lên, mỗi khi chúng ta đứng trước một tác phẩm và chịu khó nhìn lâu hơn.

Một vài bàn luận từ hai giám tuyển, hai cách nhìn khác về nền Mỹ thuật Việt Nam

Hai giám tuyển của triển lãm Leah Đỗ và Trần Đình Thục Đoan

Với hai đồng giám tuyển Leah Đỗ và Trần Đình Thục Đoan, triển lãm Echoes of Tonkin được xây dựng từ một quan niệm cốt lõi: mỹ thuật hiện đại Việt Nam không thể quy về một cội nguồn duy nhất, cũng không nên được kể như một câu chuyện tuyến tính về ảnh hưởng phương Tây. Đó là lịch sử của những cuộc gặp gỡ, dịch chuyển, lựa chọn và chuyển hóa, trong đó mỗi nghệ sĩ, thay vì chỉ đại diện cho một trường phái, mang theo một hành trình và tiếng nói riêng.

Vì thế, triển lãm được sắp đặt theo trình tự thời gian nhưng không nhằm tạo nên một đường thẳng đơn giản, mà để những tác phẩm từ Albert Cézard, Victor Tardieu, Alix Aymé đến Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Phạm Hậu và Nguyễn Gia Trí cùng đối thoại.

Tranh Lê Phổ (Ảnh do triển lãm cung cấp)

Tranh Lê Phổ (Ảnh do triển lãm cung cấp)

Hai giám tuyển đặc biệt nhấn mạnh bước chuyển quan trọng sau khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời năm 1924: “truyền dạy bắt đầu trở thành chuyển hóa” – những kỹ thuật và quan niệm hội họa được tiếp nhận rồi được các nghệ sĩ Việt Nam biến đổi thành ngôn ngữ của riêng mình. Lụa và sơn mài, từ những chất liệu gắn với truyền thống thủ công, dần trở thành những phương tiện biểu đạt đầy sáng tạo của hội họa hiện đại.

Tranh Lea Lafugie (Ảnh do triển lãm cung cấp)

Cùng với đó, sự hiện diện của hai pho tượng Chăm mở rộng chiều sâu lịch sử, nhắc rằng nghệ thuật trên vùng đất Việt Nam không bắt đầu từ thế kỷ XX. Theo tinh thần mà DE SARTHE theo đuổi, Leah Đỗ và Trần Đình Thục Đoan lựa chọn trở về với từng tác phẩm, xác định niên đại, chất liệu, bối cảnh và hành trình của chúng trước khi đặt vào câu chuyện lớn hơn.

Bởi với họ, lịch sử không chỉ nằm trong những gì được viết về nghệ thuật, mà còn hiện diện ngay trên bề mặt, trong chất liệu, kích thước, mặt sau và cả những khoảng im lặng của mỗi tác phẩm.