Lễ hội Tịch điền: Khi nhà vua "cúi mình" trước đất

Tranh vẽ minh họa con trâu, người “bạn thân” của mọi gia đình nhà nông

Mùa xuân bắt đầu bằng pháo hoa và khởi sinh từ một đường cày lặng lẽ tại lễ hội Tịch điền, nơi con người cúi đầu trước đất, gọi tên no ấm bằng mồ hôi, bằng đôi tay chai sần, bằng niềm tin âm thầm rằng những gì được gieo xuống hôm nay rồi sẽ nảy mầm cho ngày mai.

Khởi đầu chiến công thầm lặng

Mùa xuân của lễ Tịch điền bắt đầu từ giây phút con người bước xuống ruộng, để bàn chân chạm vào lớp bùn còn lạnh, để hơi thở hòa cùng mùi đất ẩm.

Giữa bao chiến công rực rỡ của lịch sử Việt Nam, có chiến thắng âm thầm mà bền bỉ: chiến thắng cái đói, chiến thắng nỗi lo mùa vụ, chiến thắng bằng những đường cày đi chậm. Lễ Tịch điền sinh ra từ đó, dịu dàng như đất Mẹ, kiên nhẫn như người nông dân.

Khi nhà vua rời ngai vàng

Hiếm có khoảnh khắc nào khiến quyền lực trở nên “mềm” đi như lúc nhà vua xuống ruộng cày. Không còn ngai vàng, không còn điện ngọc, chỉ còn con người đứng trước đất.

Lưỡi cày rẽ bùn như một nét bút viết xuống mùa màng. Con trâu chậm rãi bước, nhịp điệu trùng với nhịp tim của làng quê. Ba luống cày đầu tiên không mang tham vọng, chỉ mang lời chúc: mưa thuận gió hòa, lúa trĩu bông, người yên ổn.

Khoảnh khắc ấy, vương quyền không còn là sự áp đặt, mà hóa thành sự thấu hiểu. Khi người đứng đầu đất nước cúi mình trước ruộng, lòng dân cũng tìm được điểm tựa để tin.

Trong lễ Tịch điền, đất là nhân vật chính. Đất được rửa sạch bằng nước sớm, được vái chào bằng lễ tế, được đánh thức bằng đường cày đầu tiên.

Người xưa tin rằng đất có linh hồn. Vì thế, mọi nghi thức đều chậm rãi, cẩn trọng và đầy kính trọng. Tịch điền là một cuộc đối thoại không lời: con người nói bằng hành động, đất trả lời bằng mùa vàng. Hạt thóc gieo xuống mang theo điều ước. Khi hạt lúa lớn lên, trở về kho thóc thiêng, rồi hóa thành lễ vật dâng tổ tiên.

Tịch điền, dấu chân của lịch sử trên ruộng đồng

Tranh vẽ minh họa lễ Tịch điền

Theo Từ điển Hán Việt, “tịch” có nghĩa là giẫm, đạp, “điền” là ruộng. Tịch điền vì thế mang ý nghĩa: thửa ruộng do đích thân vua giẫm chân lên cày.

Theo sách Đại Việt sử ký toàn thư, vào cuối thế kỷ X, vua Lê Đại Hành đã chọn chân núi Đọi (Hà Nam) để thực hiện nghi lễ cày ruộng đầu xuân, ngày giờ hành lễ do Khâm Thiên Giám chọn, thường cùng ngày với lễ tế đàn Thần Nông. Kể từ đó, lễ Tịch điền trở thành một mỹ tục, được các triều đại về sau thực hiện trang trọng và thành kính.

Đến thời Lý, lễ hội Tịch điền trở thành việc quen thuộc mỗi độ đầu năm và tổ chức long trọng hơn. Nhà vua xuống ở những mảnh ruộng tốt (nhất đẳng điền), gieo trồng lúa nếp thơm, nếp trắng. Sang thời Trần, nghi lễ này chỉ còn là cúng tế đơn thuần. Đặc biệt là thời nhà Hồ, hầu như phong tục này không được giữ.

Nhưng thời Hậu Lê, đặc biệt dưới triều Lê Thánh Tông, lễ Tịch điền được định chế rõ ràng: ruộng được chọn, đàn Tiên Nông được dựng, nghi thức được chuẩn hóa. Sang triều Nguyễn, nghi lễ được đưa vào Kinh thành Huế, phía Bắc Ngự Hà, đối diện với đình làng Phú Xuân (nay thuộc phường Phú Xuân). Ruộng nằm trong thành, có đàn tế, có đình Thần Thương thu thóc, có tường bao. Giữa thành quách và quyền uy, đất vẫn hiện diện nhắc rằng, mọi quyền lực đều phải đặt chân lên ruộng mới có thể đứng vững.

Khi quá khứ nắm tay hiện tại

Tranh vẽ minh họa cho mùa màng bội thu của người nông dân Việt Nam

Có thể thấy, lễ Tịch điền được các vị vua duy trì như hình thức khuyến nông. Ở hiện tại, thế kỷ XXI, lễ hội vẫn thở cùng nhịp sống hôm nay.

Các vị Chủ tịch nước sẽ trở về nơi non thiêng Hà Nam (nay là Ninh Bình), để chủ trì và thực hiện nghi thức vào mùng 5–7 tháng Giêng. Tay cầm cày, lòng hướng dân, tái hiện hình ảnh của sự gắn bó giữa người đứng đầu quốc gia và ruộng đồng Tổ quốc. Có thể kể đến Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết (2010), Chủ tịch nước Trương Tấn Sang (2012), Chủ tịch nước Trần Đại Quang (2017)… Và năm 2025, Chủ tịch nước Lương Cường thực hiện nghi thức mở xá cày ở lễ xuống đồng của dân tộc Mường tại Hòa Bình (nay là Phú Thọ).

Lòng biết ơn, đất sẽ nở hoa

Ngày nay, lễ Tịch điền mang dáng dấp lễ hội: đông người hơn, nhiều ánh nhìn hơn, có cả du khách phương xa. Nhưng nếu lắng lại, tinh thần cốt lõi vẫn còn đó: sự tôn trọng đất, sự tri ân nghề nông, sự gắn kết giữa con người với ruộng đồng.

Nghi lễ ấy nhắc rằng mọi thịnh vượng đều bắt đầu từ đất. Mọi phát triển đều cần gieo trồng. Mọi thành quả đều cần lòng biết ơn. Chừng nào con người còn nhớ cúi đầu trước đất mỗi độ xuân về, chừng ấy đất vẫn còn tiếp tục nở hoa.