Từ khoảng trống tư liệu của thế kỷ X đến những bề mặt được nhuộm trà, đánh xù và tạo khối thủ công, NTK Mai Lâm chọn cách bước vào Hộ Linh Tráng Sĩ – Bí ẩn mộ Vua Đinh bằng sự kính cẩn trước lịch sử và niềm tin rằng cổ phục vẫn có thể trở nên sống động trong điện ảnh đương đại.
Một “chiếc ghế” mở ra hành trình đi ngược về thế kỷ X
NTK Mai Lâm đến với Hộ Linh Tráng Sĩ – Bí ẩn mộ Vua Đinh theo một cách khó đoán trước. Trước khi trở thành người phụ trách phục trang cho các nhân vật chính, mối liên hệ giữa cô và dự án bắt đầu từ 7 Warriors, Johnny Trí Nguyễn và một chi tiết tưởng như chẳng liên quan đến thiết kế phục trang.
“Thật ra, ban đầu tôi đến với dự án chỉ vì… một chiếc ghế,” NTK Mai Lâm nhớ lại.
Cơ duyên tình cờ ấy đưa cô đến gần hơn với kịch bản, bối cảnh và tham vọng hình ảnh của đoàn phim. Càng đào sâu, chị càng nhận ra quần áo ở đây có khả năng đảm nhiệm một phần đáng kể của việc xây dựng thế giới: xác lập thân phận, quyền lực, đời sống tinh thần và khoảng cách giữa các nhân vật.
Thách thức xuất hiện ngay từ điểm khởi đầu. Thế kỷ X giữ vị trí bản lề trong lịch sử Việt Nam, song dấu vết trực tiếp về y phục thời Đinh lại rất mỏng. Không có một “tủ đồ” hoàn chỉnh từ quá khứ để người làm phim đối chiếu từng lớp áo, màu sắc hay hệ thống trang sức. Vì thế, khái niệm phù hợp hơn với công việc của NTK Mai Lâm là phỏng dựng, thay vì phục chế.
Nhóm thiết kế phải lần theo những ghi chép trong chính sử về triều nghi, phẩm trật và đời sống cung đình, khảo sát các di vật khảo cổ thế kỷ X tại Hoa Lư, đối chiếu với mỹ thuật thời Đinh – Tiền Lê và giai đoạn đầu thời Lý gần nhất; đồng thời tham khảo trang phục của các cộng đồng bản địa còn lưu giữ những dạng thức cổ trong cấu trúc áo, cách quấn, thắt đai và sử dụng chất liệu. Các mô-típ sen, phượng hay ngôn ngữ tạo hình của thế kỷ X trở thành gợi ý để nhận diện một thẩm mỹ đang dần thoát khỏi ảnh hưởng phương Bắc và tìm kiếm diện mạo riêng.
Về hình dáng, êkíp lựa chọn những cấu trúc có căn cứ nghiên cứu như áo viên lĩnh, giao lĩnh, đối khâm, bán tí, áo tay chẽn hoặc tay rộng tùy thân phận và hoàn cảnh sử dụng. “Tư liệu lịch sử về thời Đinh thực sự không có quá nhiều và chưa đủ rõ ràng,” cô nói. Khoảng trống ấy buộc người thiết kế phải biết dừng đúng lúc. Sáng tạo có thể lấp phần thiếu của hình ảnh điện ảnh, nhưng không nên biến giả định thành sự thật lịch sử.
Áp lực càng lớn khi tiến độ từ khoảng mười ngày theo dự kiến bị rút xuống chỉ còn ba đến bốn ngày. Nghiên cứu, săn vật liệu, xử lý bề mặt, thử đồ và chỉnh sửa diễn ra gần như đồng thời. Những ý tưởng quá phức tạp phải được giản lược, song phần còn lại vẫn cần đủ sức định hình nhân vật trước máy quay.
Vua Đinh và năm hoàng hậu, quyền lực được kể bằng hình khối
Với NTK Mai Lâm, phục trang vua Đinh không nên gợi cảm giác về một đế vương đã sống lâu trong nhung lụa. Trước khi ngồi trên ngai vàng, Đinh Tiên Hoàng gắn với binh nghiệp và công cuộc thống nhất đất nước sau loạn 12 sứ quân. Hai căn tính ấy – võ tướng và quân vương – trở thành điểm xuất phát cho tạo hình.
Dựa trên bản vẽ của họa sĩ Trịnh Quang Vũ, sắc vàng được sử dụng để xác lập vị trí tối cao, nhưng thiết kế tránh bê nguyên những quy chuẩn long bào quen thuộc ở các triều đại muộn hơn vào thế kỷ X, bởi điều đó dễ tạo ra sự sai niên đại. Phom áo có độ vững, trang trí được kiểm soát, còn đồ án rồng được xử lý như một phương án phỏng dựng.
Chiếc áo của vua cũng trở thành thiết kế mà NTK Mai Lâm nhớ nhất. Cô muốn bề mặt thoát khỏi cảm giác thêu phẳng thông thường bằng một hệ texture nổi gần với điêu khắc. Vật liệu mềm được xử lý để giữ khối; những vùng tối phía dưới đóng vai trò tạo bóng, khiến hoa văn nổi lên rõ hơn khi gặp ánh sáng trường quay. “Có những lúc tôi không chắc liệu ý tưởng này có thực sự hoạt động hay không. Nhưng khi hoàn thiện và nhìn thấy nó lên hình, mọi thứ lại đúng như mình mong muốn,” cô chia sẻ.
Nếu phục trang của vua giải quyết bài toán quyền lực tập trung, trang phục cho năm hoàng hậu đặt ra một vấn đề khác: làm thế nào để năm phụ nữ cùng thuộc một cung đình nhưng không trở thành năm phiên bản đổi màu của cùng một thiết kế?
Sử liệu ghi lại các hiệu Đan Gia, Trinh Minh, Kiểu Quốc, Cồ Quốc và Ca Ông, nhưng thông tin về diện mạo hay tính cách cá nhân rất hạn chế. Ê-kíp vì vậy xây dựng từng nhân vật từ kịch bản, vị thế, những truyền thuyết còn lưu truyền và yêu cầu của cảnh quay. Tỷ lệ tay áo, cách chồng lớp, độ dày vật liệu, hoa văn và trang sức được điều chỉnh để tạo cá tính riêng, trong khi cấu trúc nền vẫn giữ sự thống nhất của cùng một thời đại.
Một trường hợp được gợi mở từ truyền tụng về bà tổ nghề may, dẫn tới cách xử lý nhiều lớp và giàu tính trang sức hơn. Với giả định về một hoàng hậu có nguồn gốc Champa, ê-kíp tìm đến làng dệt thủ công của người Chăm tại Ninh Thuận cũ để lựa chọn họa tiết truyền thống, biến hoa văn thành dấu vết của ký ức quê hương trong phục trang nhân vật.
Riêng Hoàng hậu họ Dương được xây dựng bằng sự tiết chế. Thay vì dùng thật nhiều trang sức để tuyên bố quyền lực, NTK Mai Lâm chọn hình khối chắc, đường nét gọn và màu sắc có độ trầm sâu. Quyền uy lúc này nằm ở tư thế và thần thái; quần áo đóng vai trò nâng đỡ diễn xuất thay vì tranh giành sự chú ý.
Ảnh: Quynh Anh
Ảnh: Bùi Xuân Hạnh
Ảnh: Nguyễn Thị Chiều Xuân
Khi một bộ áo trở thành ranh giới giữa hai thế giới
Trong hệ thống phục trang của Hộ Linh Tráng Sĩ – Bí ẩn mộ Vua Đinh, áo cúng của vị thầy mo là một thử nghiệm khác hẳn trang phục cung đình. Thiết kế xuất hiện trong nghi lễ 49 ngày của thế giới huyền sử, được tham khảo từ Mo Mường cùng những lớp văn hóa của một số cộng đồng miền Bắc.
NTK Mai Lâm đặc biệt thận trọng với việc gọi tên nguồn gốc, bởi nghi thức trên phim là cấu trúc nghệ thuật tổng hợp, không phải bản tái hiện nguyên trạng một nghi lễ Mường cụ thể. Thay vì biến phục trang tâm linh thành một bề mặt phủ đầy biểu tượng huyền bí, ê-kíp dần loại bỏ các chi tiết dư thừa.
“Ban đầu, chúng tôi từng nghĩ đến việc đưa vào khá nhiều biểu tượng để tạo cảm giác huyền bí. Nhưng sau quá trình trao đổi và thử nghiệm, tôi nhận ra sự linh thiêng không nằm ở việc chất đầy ký hiệu lên bề mặt.”
Từ đó, chiếc áo được nhìn như dấu mốc chuyển trạng thái. Trước khi mặc, thầy mo vẫn thuộc về sinh hoạt đời thường; khi khoác áo, nhân vật bước vào vai trò trung gian giữa cộng đồng, tổ tiên và người đã khuất. Những lớp vải có độ thô, bề mặt tránh vẻ mới tinh, chuyển động được tính để đi cùng động tác hành lễ, khói và lửa. Sức nặng thị giác đến từ cảm giác vật liệu đã có đời sống, thay vì sự xa hoa. Một nếp gấp đúng, bề mặt có dấu vết bàn tay hay chuyển động hợp với cơ thể đôi khi kể được nhiều hơn một hệ hoa văn phức tạp.
“Unperfect” và vẻ đẹp của dấu tay thủ công
Dấu ấn cá nhân của NTK Mai Lâm hiện rõ nhất ở cách xử lý vật liệu. Tạo nổi 3D, đánh xù, nhuộm trà, nhuộm cà phê hay chủ động giữ những sai biệt nhỏ trên bề mặt giúp quần áo thoát khỏi vẻ quá mới thường gặp ở phục trang trường quay.
Cô gọi tinh thần ấy là “unperfect” – vẻ đẹp của sự chưa hoàn hảo. Khái niệm này đặc biệt phù hợp với một thế giới tiền công nghiệp, nơi vật liệu, màu nhuộm và kỹ thuật thủ công khó đạt sự đồng nhất tuyệt đối như sản xuất hiện đại. Những chênh lệch nhẹ vì thế trở thành bằng chứng thị giác của bàn tay con người.
Với những cảnh cần di chuyển mạnh, độ mở ở nách, vai, thân áo và tỷ lệ tà phải đủ để diễn viên bước, xoay hay thực hiện động tác mà phom dáng vẫn giữ được ý đồ. NTK Mai Lâm coi sự thoải mái là một phần của cấu trúc thiết kế cho phục trang phim Hộ Linh Tráng Sĩ – Bí ẩn mộ Vua Đinh. Nếu xử lý đúng form và đúng cấu trúc, trang phục vẫn giữ được vẻ uy nghi, thẩm mỹ và tinh thần lịch sử, đồng thời cho phép diễn viên thực sự “sống” trong nhân vật.
Lịch sử nên là nền móng, cá tính nhà thiết kế là lớp sau cùng
Khi phim lịch sử Việt ngày càng được quan tâm, tranh luận quanh phục trang cũng trở nên khắt khe hơn. Với NTK Mai Lâm, người bước vào địa hạt này trước hết cần chấp nhận nghiên cứu như một phần của nghề thiết kế. “Khi làm trang phục cho một dự án lịch sử, mình không thể chỉ bắt đầu từ việc ‘thiết kế cho đẹp’, mà phải hiểu mình đang kể câu chuyện của thời kỳ nào, con người nào và những giá trị văn hóa nào.”
Cá tính sáng tạo vẫn cần thiết, nhưng nên xuất hiện sau quá trình nghiên cứu. “DNA của nhà thiết kế nên giống như một last touch,” cô nói. Dấu ấn ấy có thể nằm trong texture, kỹ thuật bề mặt, tỷ lệ hay cách vật liệu phản ứng với ánh sáng, nó không cần viết lại lịch sử để được nhận ra. Điện ảnh có thể trao cho quá khứ chuyển động, âm thanh, ánh sáng và cơ thể; thời trang góp thêm xúc giác tưởng tượng để một thời đại xa xôi trở nên gần hơn.
“Lịch sử là lịch sử, nhưng khi mình kể lại lịch sử qua điện ảnh, đó cũng là một hình thức nghệ thuật,” NTK Mai Lâm chia sẻ. Và nếu những bộ áo trong Hộ Linh Tráng Sĩ khiến một khán giả trẻ rời rạp với mong muốn tìm hiểu thêm về Hoa Lư, nghề dệt, hoa văn cổ hay đời sống của người Việt thế kỷ X, trang phục khi ấy đã hoàn thành một nhiệm vụ lớn hơn việc làm đẹp cho khuôn hình: mở một cánh cửa để quá khứ tiếp tục được nhìn thấy bằng đôi mắt của hiện tại.
***Ê-kíp thực hiện hình ảnh phim trường***
Đơn vị sản xuất: Lavelle Production
Founder/CEO Lavelle Production: Đỗ Thị Hải Yến
Direction & Strategy: Nguyễn Danh Quý
Communications & Coordination: Huỳnh Vy Như Ý
Photographer: Kim Bánh Trôi Nước
CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM:
HỘ LINH TRÁNG SĨ – BÍ ẨN MỘ VUA ĐINH: PHIM HUYỀN SỬ VIỆT ĐẦU TIÊN TRÌNH CHIẾU ĐỊNH DẠNG IMAX
HỘ LINH TRÁNG SĨ – BÍ ẨN MỘ VUA ĐINH ĐẠI DIỆN ĐIỆN ẢNH VIỆT NAM TẠI TIFF 2026
TRIỂN LÃM PHỤC TRANG TRONG HỘ LINH TRÁNG SĨ – BÍ ẨN MỘ VUA ĐINH GÂY SỐT MẠNG XÃ HỘI
Harper’s Bazaar Việt Nam
