Triển lãm nhóm Trần Nữ Yên Khê, Trần Văn Thảo, Ca Lê Thắng

Tại Wiking Salon, triển lãm nhóm Đi Vắng quy tụ bốn thực hành nghệ thuật thuộc những thế hệ và hành trình sáng tác khác nhau: Lập Phương, Trần Nữ Yên Khê, Trần Văn Thảo và Ca Lê Thắng.

Trải dài từ những tìm tòi của hội họa trừu tượng Việt Nam từ thập niên 1990 đến các thực hành đương đại hôm nay, triển lãm không tìm cách đưa ra một định nghĩa cố định về nghệ thuật trừu tượng, mà gợi mở câu hỏi: khi một hình ảnh cụ thể biến mất, điều gì còn lại? Tên gọi Đi Vắng vì thế được đặt giữa trạng thái hiện diện và vắng mặt.

Một sự rời đi không đồng nghĩa với biến mất hoàn toàn, bởi ký ức, cảm xúc và dấu vết của một sự hiện diện vẫn có thể tiếp tục tồn tại trong tâm trí.

Với nghệ thuật trừu tượng, điều này càng trở nên rõ nét khi tác phẩm không trao cho người xem một hình ảnh cụ thể để nhận diện. Thay vào đó là đường nét, mảng màu, hình khối, chất liệu và nhịp điệu thị giác. Khoảng trống của hình ảnh trở thành khoảng mở cho cảm xúc và diễn giải cá nhân. Mỗi tác phẩm vì vậy có thể được nhìn như một trường năng lượng, nơi trải nghiệm sống, nội lực sáng tạo và những lớp thời gian được cô đọng thành dấu vết.

Bốn tiếng nói, bốn cá tính trong một cuộc đối thoại trừu tượng

Trong triển lãm Đi Vắng, thực hành điêu khắc của Lập Phương tạo nên một điểm nhấn giàu tính hình thể. Tốt nghiệp chuyên ngành Điêu khắc Hoành tráng tại Đại học Kiến trúc Hà Nội, nghệ sĩ được biết đến với những cấu trúc kim loại mỏng, tinh giản nhưng giàu biểu cảm. Các tác phẩm như Cánh, Cung, Tam Giác và Phù Sinh khai thác mối quan hệ giữa vật liệu, không gian và chuyển động, đồng thời đặt cạnh nhau những đối cực như nặng và nhẹ, mạnh mẽ và mong manh, vật chất và vô hình. Những hình khối tưởng như đứng yên lại gợi cảm giác về một chuyển động liên tục, như thể tác phẩm đang đối thoại với chính không gian bao quanh nó.

Với Trần Nữ Yên Khê, trừu tượng được tiếp cận từ sự biến đổi của hình thể, chất liệu và cảm xúc. Sống và làm việc tại Paris, nghệ sĩ hoạt động đồng thời trong lĩnh vực điêu khắc, hội họa và điện ảnh. Các tác phẩm điêu khắc đồng cùng loạt tranh Giữa chắc chắn và hoài nghi tạo nên những va chạm giữa mềm mại và sắc nét, trực giác và lý trí, xác định và mơ hồ.

Yên Khê không cố tái hiện một hình ảnh cụ thể mà để hình thể trở thành nơi những cảm xúc và câu chuyện hư tưởng có thể tiếp tục vận động. Thực hành thị giác của bà cũng song hành với sự nghiệp điện ảnh kéo dài khoảng ba thập niên, với những dấu ấn trong Mùi đu đủ xanh (1993), Xích lô (1995) và Mùa hè chiều thẳng đứng (2000), cũng như vai trò Giám đốc Nghệ thuật và Thiết kế Phục trang cho The Taste of Things (2023).

Nếu Lập Phương và Trần Nữ Yên Khê đưa người xem đến với những biến chuyển của hình thể và chất liệu, hai họa sĩ Ca Lê Thắng và Trần Văn Thảo lại mở ra một lớp đối thoại khác: ký ức và lịch sử của hội họa trừu tượng Việt Nam. Cả hai là thành viên của Nhóm 10 Người, nhóm nghệ sĩ có vai trò quan trọng trong quá trình đưa nghệ thuật trừu tượng trở lại đời sống mỹ thuật Việt Nam từ cuối thập niên 1980 và đặc biệt trong thập niên 1990.

Họ từng góp mặt trong Hội Họa Trừu Tượng năm 1992, triển lãm được xem là cột mốc khi hội họa trừu tượng lần đầu được cấp phép chính thức tại Việt Nam. Với hơn năm thập niên hoạt động nghệ thuật, Ca Lê Thắng xây dựng ngôn ngữ sáng tác từ ký ức về Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là mùa nước nổi nơi ông sinh ra và trải qua những năm đầu đời.

Từ những thử nghiệm với hội họa Lập thể vào thập niên 1970, ông dần chuyển sang trừu tượng, để phong cảnh, phù sa và dòng nước không còn xuất hiện như hình ảnh trực tiếp mà lắng lại trong những lớp màu. Trong các sáng tác gần đây, ký ức về quê hương, chiến tranh và sự dịch chuyển dường như tan vào bề mặt tranh, trở thành những tầng nghĩa chỉ có thể cảm nhận thay vì nhìn thấy rõ ràng.

Trong khi đó, Trần Văn Thảo xây dựng một thế giới hội họa giàu trường màu, nơi những ký tự, con số và hình thể phi định danh xuất hiện như những mảnh ký ức đang trôi nổi. Các tác phẩm từ thập niên 1990 mang bố cục dồn nén và bề mặt giàu kết cấu, trước khi thực hành của ông dần mở rộng về những không gian thoáng hơn. Màu sắc, gió và nước trở thành những dòng chảy thị giác, tạo cảm giác tĩnh tại và gợi mở cho sự quán chiếu.

Từ những trải nghiệm đời sống dung dị, nghệ sĩ tìm kiếm một trạng thái cân bằng giữa con người và thế giới xung quanh. Chính sự thay đổi trong thực hành của Trần Văn Thảo cũng phản chiếu một đặc tính quan trọng của nghệ thuật trừu tượng: nó không nhất thiết đứng yên trong một hình thức, mà luôn có khả năng biến đổi theo thời gian, trải nghiệm và nhận thức của người nghệ sĩ.

Đặt bốn thực hành cạnh nhau, triển lãm Đi Vắng trở thành một cuộc gặp gỡ giữa những thế hệ, chất liệu và quan niệm sáng tác khác biệt

Từ đá, kính, gương, kim loại và đồng đến những lớp màu chồng xếp trên bề mặt hội họa, mỗi nghệ sĩ lựa chọn một cách riêng để nói về những điều không thể nhìn thấy trực tiếp.

Ở đó, sự vắng mặt không phải là khoảng trống tuyệt đối mà là trạng thái chứa đầy dấu vết: của cơ thể, thiên nhiên, ký ức, thời gian và những trải nghiệm đã đi qua.

Triển lãm Đi Vắng vì vậy không yêu cầu người xem phải tìm kiếm một “đáp án” cho từng tác phẩm. Thay vào đó, Đi Vắng mời công chúng bước vào khoảng không giữa điều được nhìn thấy và điều được cảm nhận, nơi ý nghĩa được hình thành từ chính trải nghiệm cá nhân.

Khi một hình ảnh cụ thể không còn hiện diện, có lẽ nghệ thuật không mất đi ý nghĩa; ngược lại, nó mở ra nhiều khả năng hơn để ký ức và cảm xúc tiếp tục tồn tại dưới những hình thức vô hình.