Lạc vào di sản của dòng họ Vi trấn ải biên cương

Khu lưu niệm ghi lại di sản của dòng họ Vi, cổng di tích phủ Tổng đốc Vi Văn Định

Có những vùng đất không cần ai kể, tự bản thân nó đã là cuốn trường ca. Xứ Lạng vào thu, lạnh nhẹ như hơi thở ai để quên trên triền núi, đưa tôi lần theo dấu tích một gia tộc từng đứng giữa lằn ranh bão tố để giữ bình yên cho miền biên viễn. Tại đây – một góc của Bản Chu – cảnh xưa không còn nguyên vẹn. Thế nhưng, ký ức vẫn nằm trong từng mảng tường đổ, nơi tiếng thời gian vang lên khe khẽ – như sợ đánh thức những người đã khuất.

Hành trình đi tìm tiếng vọng của núi rừng

Di tích cổng ngoài đi vào khu biệt phủ Tổng đốc

Con đường dẫn vào Bản Chu mềm như một dải lụa đất, uốn quanh triền núi rồi mở ra trước mắt tôi khoảng trống đầy hơi sương. Người dân địa phương bảo: Chỉ cần chịu khó lắng nghe, ta sẽ nghe thấy cả tiếng vó ngựa năm xưa vọng về từ cửa ải.

Tôi đến đây đúng dịp con cháu dòng họ Vi tổ chức ngày tưởng niệm tổ tiên. Họ không nói nhiều về lịch sử. Có lẽ với họ, lịch sử không phải câu chuyện để thuật lại, mà là nhịp đập vẫn còn tiếp nối trong cơ thể. Tôi chỉ biết rằng từ nhiều đời trước, gia tộc ấy đã rời miền xuôi để ngược lên chốn biên cương. Họ chọn chốn hiểm trở làm nơi sinh sống, rồi gắn phận mình vào vận mệnh của vùng đất mới. Dấu chân họ vẫn còn in trong đất.

Từ chiến địa đến những trang sử định yên trời Bắc

Cụ tổ đời thứ 13 Vi Văn Định (1880–1975), Tổng đốc Hà Đông, Thái tử Thiếu Bảo An Phước Nam

Không ai còn kể rành rọt từng trận đánh, từng bước đường quan lộ của những đời trước. Chỉ biết rằng, từ khi đặt chân lên xứ Lạng, con cháu họ Vi đã nối nhau đảm nhận vai trò giữ bình yên vùng biên thùy. Họ dựng bản, mở chợ, kết giao với các tộc người, rồi vừa trị vừa giữ, để vùng đất này thoát khỏi những mùa binh đao triền miên. Có những nhân vật từng được nhắc đến bằng sự kính nể, những người mang trọng trách trị giặc ngoài biên, giữ yên dân và đặt nền móng cho sự thịnh vượng của vùng Kỳ Lừa xưa. Sử sách ghi tên họ, còn dân thì giữ lại câu chuyện bằng sự nhớ ơn.

Nhưng điều khiến tôi khâm phục không phải chiến công, mà là cách họ chọn đứng về phía đất nước trong thời khắc khó phân định đúng sai. Từng giữ chức Tổng đốc dưới thời Pháp thuộc, ông Vi Văn Định (đời thứ 13) rời quan trường khi đã hoàn thành nhiệm vụ và trở về quê nhà. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông từ chối làm vua xứ Nùng tự trị, nhận lời tham gia chính quyền mới cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông mang kinh nghiệm trị chính và uy tín ở vùng biên để góp sức cho kháng chiến. Sự lựa chọn ấy tiếp nối tinh thần xuyên suốt của gia tộc họ Vi: đứng về phía nhân dân, về phía chính nghĩa, và về phía đất nước.

Biệt phủ xưa giờ đã lụi tàn, nhưng linh hồn vẫn ở lại

Dinh thự họ Vi ở Bản Chu, Lộc Bình, Lạng Sơn, xây dựng vào cuối thế kỷ 19

Tôi được dẫn vào khu vực từng là biệt phủ của gia tộc xây dựng vào cuối thế kỷ 19. Nơi này chỉ còn vài đoạn tường, chiếc giếng cổ xanh thẳm, và cổng dinh thự đầy rêu bạc.

Nghe kể, biệt phủ từng được gây dựng qua hai đời, nổi tiếng cả một vùng biên giới vì sự bề thế, ngăn nắp và kiến trúc mang nhiều dấu ấn văn hóa bản địa. Đó là trung tâm điều hành mọi việc liên quan đến vùng đất xung quanh.

Chiến khu Việt Bắc năm 1950

Chiến tranh kéo đến, rồi thiên tai và thời gian, những bức tường vốn được xây để chống ngoại xâm cuối cùng lại gục xuống trước sự lãng quên. Ngày nay, địa phương đang lên kế hoạch phục dựng, nhưng người dân lo rằng khi công trình mất đi nguyên bản, linh hồn xưa liệu có còn ở lại? Tôi đứng trước cổng phủ, cũng cảm thấy mông lung. Không vì tàn tích, mà vì câu hỏi ấy, quả thật, quá khó.

Hoàng hôn trên bản và lời nhắn gửi của lịch sử

Khi ánh nắng cuối cùng đổ xuống, Bản Chu khoác lên màu vàng mỏng tang tựa tấm lụa cổ. Cảnh vật mềm lại, trầm xuống, khiến ta không khỏi chạnh lòng.

Người đồng hành của tôi chia sẻ: Di sản cũng giống con người. Nếu muốn tồn tại thì phải có người nhớ. Tôi nhìn theo những mái nhà ẩn trong sương chiều và nghĩ rằng: Đâu đó, các bậc tiền nhân vẫn dõi theo bước chân của hậu duệ, chờ đợi sự gìn giữ xứng đáng với những gì họ từng trao tặng.

Nơi ký ức neo lại

Cháu nội và cháu ngoại đời thứ 15 của dòng họ

Rời Bản Chu, tôi mang theo tình cảm của những con người vẫn đang cố giữ lấy mạch nguồn cũ giữa cuộc sống hiện đại hối hả.

Với dòng họ Vi, di sản lớn nhất của họ có lẽ là lời nhắc nhẹ nhàng rằng: Ai cũng cần một nơi để neo ký ức. Một ngày nào đó, nếu bạn đi dưới bóng cổng dinh cổ kính giữa xứ Lạng, có lẽ bạn cũng sẽ nghe thấy tiếng vọng của xa xưa.